Lectures 2006
1/28/2021
Skip Navigation Links : Lectures 2006 : February : [Not yet translated]

[Not yet translated]

Η ανθρώπινη σκέψη δημιουργεί το δικό της μικρόκοσμο για να φιλοξενήσει μέσα του το ίδιο τον άνθρωπο, σ’ ένα γιγαντιαίο περιβάλλον. Πρόκειται για μια προσπάθεια, η οποία στην ουσία είναι η έκφραση της ανθρώπινης ανάγκης για κοινωνική οργάνωση. Από το μακρινό παρελθόν μέχρι σήμερα ο άνθρωπος άρχισε ν’ εντάσσεται στο κοινωνικό γίγνεσθαι, κάτω από ένα γεωμετρικό σχήμα. Το σχήμα αυτό, το σπίτι του, έχει πάρει πολλές μορφές, μία από τις οποίες είναι η γνωστή σε όλους μας πολυκατοικία. Η πολυκατοικία, λοιπόν, αποτελεί και το θέμα της παρούσας διάλεξης.

Ο κατοικήσιμος χώρος κάθε ανθρώπου κλείνει μέσα του πολλούς συμβολισμούς και αξίες. Με αυτές τις αξίες καταφέρνει ο κάθε άνθρωπος μ’ έναν απίστευτο και μαγικό τρόπο να συνυπάρξει δίπλα στον συνάνθρωπό του. Και είναι αυτός, ο βιωμένος χώρος που αντανακλά τελικά και τον ίδιο τον άνθρωπο. Ο ιδιοκτήτης είναι μοναδικός, ανεπανάληπτος. Η πολυκατοικία είναι το αντιπροσωπευτικότερο παράδειγμα κατοικίας, κυρίως στην Ελλάδα. Όλη της η ιστορία διαμορφώνεται και αποκρυπτογραφεί το νέο τρόπο κατοίκησης που προσφέρει η πολυκατοικία. Ποια είναι όμως η αιτία που μας ωθεί να ερευνήσουμε ένα τέτοιο ζήτημα;

Η νέα μορφή κατοίκησης, η πολυκατοικία, εκφράζει την αδιαίρετη ενότητα των φαινομένων της ανθρώπινης ζωής. Αποτελεί όμως κι ένα πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι πολυδιάστατο και, εάν και η αντιμετώπιση του είναι εφικτή, είναι και αυτή επίσης πολυδιάστατη. Το φαινόμενο πολυκατοικία το συναντάμε σε άπειρους σχηματισμούς. Η ανάγκη για κατοικισιμότητα είναι ένα θέμα που απασχολεί ανθρώπους κάθε κοινωνικής τάξης. Ο κάθε κάτοικος υπογραμμίζει στο χώρο που δημιουργεί τη δικιά του, ελεύθερη αρχιτεκτονική έκφραση, σε χώρους μικρού μεγέθους, πτωχούς, πλούσιους ή αδιάφορους. Αυτό από μόνο του αποτελεί ένα σημαντικό λόγο για να ασχοληθούμε με την πολυκατοικία.

Υπάρχει κι ένα στοιχείο το οποίο είναι ίσως τραγικό. Ακόμα και στις πιο ενθουσιώδης και απαιτητικές φάσεις μιας διαδικασίας κοινωνικής αλλαγής (εσωτερική μετανάστευση, Μικρασιατική καταστροφή) έπρεπε να συντονιστούν και να καταλήξουν σε πρακτικές λύσεις, ανάγκες και προοπτικές συχνά αντιφατικές μεταξύ τους. Ταχύτητα στην κάλυψη στεγαστικών αναγκών, περιορισμός της ιδέας της κατοικίας μόνο στην έννοια της «στέγης πάνω από το κεφάλι μας», χαμηλό κόστος, όχι απαραίτητα υψηλή τεχνολογία αλλά αποτελεσματική και με υψηλά επίπεδα χρονικής διάρκειας και συντήρησης. Όλα αυτά περιέχουν σύνθετες κοινονικοψυχολογικές λύσεις με κρίσιμες προβλέψεις συμπεριφοράς, ενσωματωμένες επιθυμίες, προθέσεις και πολιτισμικές καταβολές. Όλοι αυτοί οι άγραφοι νόμοι που περικλείουν το θέμα της Κατοικίας–Πολυκατοικία ίσχυαν στο παρελθόν μόνο ως βιωμένοι κανόνες. Έτσι εκεί διακρίνεται μια καθαρή, καθόλου βίαιη μετάβαση στον περιβάλλοντα. Το νέο υλικό της αρχιτεκτονικής δεν πάλευε να συντεθεί με το περιβάλλον ούτε να το παραγκωνίσει. Οι νέοι χώροι επιβεβαιώνουν μόνο την τυπολογία που ανήκουν και έχουν γεννηθεί. Πάνω σε αρχέτυπες δηλαδή μορφές στον κατοικήσιμο χώρο, ο ιδιοκτήτης σκέπτεται απλώς με ποιο τρόπο θα ικανοποιήσει τις πραγματικές του ανάγκες και τίποτα παραπάνω. Ανάγκες που θα δώσουν μορφή και χώρους. Σε αντίθεση με το σήμερα, όπου η σύγχρονη πραγματικότητα δεν προσδιορίζεται από τέτοιες «άγραφες» αρχές, που να έχουν το ήθος, την αξία και όλες αυτές τις αλήθειες, αλλά, όπως λέει ο Τ. Μπίρης, προσδιορίζονται μονάχα από αυστηρούς απαγορευτικούς και περιφρονημένους από το σύγχρονο κράτος νόμους που αναπαράγουν το ανόητο, άμορφο, άναρχο αρχιτεκτονικό σύμπλεγμα. Πώς έχουμε φτάσει σε αυτό το σημείο;

Η πολυκατοικία, ένας θεσμός που τρώει τα παιδιά του με τρόπο άχαρο, έχει δημιουργήσει μια νέα πραγματικότητα. Μια σκέψη που θα μπορούσαμε να κάνουμε είναι ότι ο ίδιος ο άνθρωπος είναι υπαίτιος γι’ αυτό το άξενο περιβάλλον που κατοικεί, αλλά είναι πάντα αυτός που θα του δώσει την διαφορετικότητα, τη ζωή. Πώς θα γίνει κάτι τέτοιο στη σημερινή μορφή κατοικίας όπου το εσωτερικό και το εξωτερικό είναι αυστηρά οροθετημένα; Η παρατήρησή μας στο προκείμενο θέμα είναι ότι ιδιαίτερα στις πιο φτωχές συνοικίες, όπου το σπίτι, η πολυκατοικία δεν είναι ερμητικά κλειστά, ο χρήστης προσπαθεί πάντα να σπάσει τα όρια του μικρόκοσμού του, θέλει να χυθεί, ν’ αυτοδιαλυθεί στο φυσικό γύρο χώρο. Είναι μια ανάγκη, μια μόνιμη εξάρτηση με τον εξωτερικό χώρο. Έτσι τα εσωτερικά και τα εξωτερικά πλάνα των χώρων μας αποκτούν την έννοια της κατοίκησης μ’ έναν αυθόρμητο και συγχρόνως ευρηματικό τρόπο. Δεν είναι λοιπόν η έννοια της πολυκατοικίας ως απτής παρουσίας της καθημερινής ζωής, απόρροια ενός οικονομικού και πολιτικοκοινωνικού γίγνεσθαι; Ας δεχτούμε την άποψη ότι η πολυκατοικία ήρθε για να δώσει λύσεις. Αν κάνουμε μια νεκροψία του ελληνικού αστικού χώρου, θα δούμε την εξαφάνιση της παλιάς γειτονιάς, τη διάλυση της κοινωνικής συνοχής ανάμεσα στους γείτονες, την απώλεια των πυρήνων με τις κοινωνικές δραστηριότητες. Τη θέση της παλιάς εκείνης γειτονιάς πήρε η πολυκατοικία, που θα μπορούσε να παίξει το ρόλο μιας φυσιολογικής εξέλιξης, να κρατήσει και ν’ αναδείξει με το δικό της τρόπο τις εσωτερικές αυλές, εστίες επαφής ανάμεσα στις οικογένειες που συχνά μοιράζονται μια μεσοτοιχία που ορίζει τον χώρο τους. Τα «κοινά» μυστικά που ενίσχυσαν τις κοινωνικές σχέσεις δεν τ’ αποθαρρύνει η κτιριολογική διαμόρφωση της σημερινής πολυκατοικίας; Το σύμπτωμα πολυκατοικία που μεταμόρφωσε το κτισμένο περιβάλλον της παλιάς εποχής έτυχε να έχει υλική υπόσταση, και είναι εύκολο για τον καθένα μας να το ενοχοποιήσει.

Ταυτόχρονα, το είδος αυτό της κατοικίας δεν προσφέρει τη συγκέντρωση και την πνευματικότητα, αλλά την απομόνωση και την ιδιωτικότητα. Μπροστά σε μια τέτοια υπόθεση δεν μπορούμε να έχουμε μια καταδικαστική και αφοριστική στάση, αλλά μπορούμε να καταδικάσουμε τους χειρισμούς που προϋπήρξαν. Όταν δηλαδή κρίνουμε την πολυκατοικία, δεν κρίνουμε μαζί της και τον σύγχρονο τρόπο ζωής;

Για να καταλάβουμε πώς λειτουργούν και πόσο άμεσα συνυφασμένα είναι όλα αυτά μεταξύ τους θα σκεφτούμε το εξής παράδειγμα. Η κατοικία αποτελεί έναν πυρήνα και γύρω από αυτόν προστίθενται τα επιμέρους στρώματα. Έτσι, μετά την κατοικία, είναι η γειτονιά, και μαζί με αυτά ολόκληρη η χωροταξική διάρθρωση, κ.ο.κ.

Για όλα αυτά τα ζητήματα/ρητορικά ερωτήματα που τέθηκαν στο παρόν θα αναζητήσουμε λύσεις και υποθέσεις ερευνώντας τις πρακτικές διάφορων αρχιτεκτόνων. Σίγουρα οι λύσεις και οι υποθέσεις μας δε θα μας βοηθήσουν να τα επιλύσουμε, αλλά τουλάχιστον να φωτίσουμε το ζήτημα Πολυκατοικία από διαφορετικές πλευρές, ένα ζήτημα που αφορά άμεσα μεγάλο αριθμό κατοίκων της σύγχρονης Ελλάδας.