Lectures 2006
9/26/2020
Skip Navigation Links : Lectures 2006 : June : [Not yet translated]

[Not yet translated]

Η φορητή κατοίκηση και η αρχιτεκτονική της οφείλουν την εμφάνιση και ανάπτυξή τους στο φαινόμενο του νομαδισμού. Συνάμα, ο νομαδισμός είναι μία θεμελιώδης έννοια τόσο για την κατανόηση της ανθρωπότητας όσο και για την ερμηνεία της σύγχρονης πραγματικότητας. Καταρχήν, αποτελεί τον πρωταρχικό τύπο κατοίκησης του πλανήτη από τον άνθρωπο. Από τα πρώτα βήματα του ανθρώπινου είδους πέρασε έπειτα στην επόμενη φάση του με τη δημιουργία φυλών και κοινωνικών δομών, ώσπου τελικά να εξελιχθεί σε μία από τις εκδοχές κοινωνικής οργάνωσης στον σύγχρονο κόσμο. Παράλληλα, ο νομαδισμός υπήρξε κινητήρια δύναμη της προόδου. Το μεγαλύτερο μέρος των σπουδαίων ανακαλύψεων και ανανεώσεων γεννήθηκαν από αυτόν∙ “η φωτιά, ο τροχός, η ενδυμασία, τα όπλα, η μουσική, ακόμη και η γεωργία είναι επινοήσεις των νομαδικών φυλών”¹. Εξάλλου η ανανέωση είναι κίνηση και επομένως, από τη φύση της συνδέεται με το νομαδισμό και τη φορητή κατοίκηση.

Στην άλλη κατεύθυνση, υπάρχουν οι εγκατεστημένοι πληθυσμοί και η μόνιμη, σταθερή κατοίκηση. Η μεγάλη επινόηση- και ταυτόχρονα η θεμελιακή διαφορά τους με τους νομάδες- είναι το κράτος. Η θεμελίωση ενός κρατικού μηχανισμού υπήρξε βασική ανάγκη των εγκατεστημένων λαών, οι οποίοι έπρεπε να υπερασπίζονται το έδαφος με το οποίο συνδέονταν. Για το σκοπό αυτό χρειάζονταν ένα σταθερό στρατό και αμυντικά έργα, για τη χρηματοδότηση των οποίων έπρεπε να επιβάλλουν φόρους και να οργανώσουν την είσπραξή τους. Έτσι, γεννιέται το κράτος, ένας αμυντικός θεσμός, μία βάση για την οργάνωση και των έλεγχο των κοινωνικών αρθρώσεων και των εδαφικών κτήσεων.

Στην περίπτωση της νομαδικής κατοίκησης όμως δεν ισχύει κανένας κρατικός μηχανισμός, εφόσον οι νομάδες δεν δια-θέτουν ούτε έδαφος ούτε κεφάλαιο. Έτσι, ο κάτοικος- νομάς συνιστά την κατ’ εξοχήν μορφή του ξένου εφόσον δεν προέρχεται από καθορισμένο τόπο και δεν έχει δεδομένη θέση κατοικίας.

Επιχειρώντας μία γενική ιστορική αναδρομή, διαπιστώνουμε ότι ανέκαθεν ένα σημαντικό κομμάτι του παγκόσμιου πληθυσμού, διαφορετικού χαρακτήρα ανά περιόδους, επέλεγε την κινητή κατοίκηση. Άλλοτε ως πολιτισμική δομή, άλλοτε ως κοινωνική τάση, είτε ως επιλογή είτε ως ανάγκη, ο νομαδισμός αποτελεί ένα κατ’ εξοχήν φυσικό φαινόμενο. Σήμερα η φυσιογνωμία του νομά περιλαμβάνει ποικίλες εκδοχές. Από τη μία πλευρά, παραδοσιακά νομαδικοί λαοί συνεχίζουν τον πλάνητα βίο τους. Από την άλλη, παρακολουθούμε μία νέα, σημαντική διάδοση του νομαδισμού. Στην περίπτωση αυτή κατατάσσονται παραδείγματα ατόμων που ταξιδεύουν παντού στον πλανήτη, κουβαλώντας μαζί τους κινητά τηλέφωνα, πιστωτικές κάρτες, φορητούς υπολογιστές και λοιπά εξαρτήματα του ανεπτυγμένου κόσμου, αντικείμενα που προσδιορίζουν και οργανώνουν το μεγαλύτερο κομμάτι του σύγχρονου χωροταξικού υπόβαθρου. Η κατοίκηση τους είναι κινητή και οι μορφές που παρουσιάζει ποικίλλουν, ανάλογα με τις επιδιώξεις του καθένα μέσα από αυτή την κινητικότητα. Στο αντίθετο άκρο, εκατομμύρια ανθρώπων μετακινούνται συνεχώς, προσπαθώντας να επιβιώσουν. Πρόκειται για τις περιθωριοποιημένες φιγούρες της σύγχρονης κοινωνίας- τους μετανάστες, τις πάσης φύσεως μειονότητες, τους άστεγους- για τις οποίες η φορητή κατοίκηση αποτελεί μοναδική επιλογή επιβίωσης. Έπειτα, ανάμεσα στα δύο αυτά άκρα, υπάρχει μία πολύ μεγάλη κατηγορία προσώπων, τα οποία μολονότι έ-χουν μία μόνιμη εγκατάσταση, ζουν όλες τις μορφές του «εικονικού νομαδισμού», μέσα από την τηλεόραση, τα βιντεοπαιχνίδια, το διαδίκτυο και τις νέες τεχνολογίες. Δεν πρέπει εξάλλου να ξεχνά-με ότι πλέον σημαντικό χρονικό διάστημα της καθημερινότητάς μας ορίζεται περισσότερο μέσα από τεχνολογικά «κανάλια» και μέσα σε ψηφιακά «δίκτυα», παρά σε πραγματικούς «τόπους».

Oι νομάδες του παρελθόντος ήταν ολόκληροι λαοί, που είχαν μία αντίληψη συλλογικής ζωής βασισμένη στην περιπλάνηση και την αλληλεγγύη. Σήμερα, επικρατεί μία μορφή ατομικού νομαδισμού είτε πρόκειται για τους ενεργούς πολίτες είτε για τους απόκληρους. Στο παρελθόν, ένα πρόσωπο χωρίς διεύθυνση κατοικίας θεωρούταν περιθωριακό, δεν είχε νομική ύπαρξη και κατέληγε να αποκλείεται από τον χώρο εργασίας. Σήμερα, χάρη στις νέες τεχνολογίες, επαρκεί μία ηλεκτρονική διεύθυνση ώστε ένα πρόσωπο να ενσωματώνεται ενεργητικά στην κοινωνία χωρίς να έχει κατ’ ανάγκη ορισμένο τόπο διαμονής. Η προσωπική ύπαρξη αναγνωρίζεται ανεξάρτητα από το ρίζωμά της σε έναν τόπο. Παράλληλα, η παγκοσμιοποίηση ωθεί προς νέες μορφές νομαδισμού,   εφόσον τα πάντα κινούνται, από τα κεφάλαια ως την εργασία. “Σήμερα 200 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σε μία διαφορετική χώρα από αυτή που γεννήθηκαν. Σε 30 χρόνια, υπολογίζεται ότι ο αριθμός τους θα φτάσει το 1 δισεκατομμύριο”¹.

Την ίδια στιγμή πραγματοποιούνται συνεχείς μεταλλαγές στις περιβαλλοντικές συνθήκες και στον κύκλο λειτουργίας της φύσης, που επηρεάζουν το χαρακτήρα της κοινωνικής οργάνωσης, των μοντέλων ζωής και συνεκδοχικά της κατοίκησης. Έτσι, περιβαλλοντικοί και κοινωνικοί παράγοντες φαίνεται να οδηγούν στο ίδιο αποτέλεσμα, αν και ξεκινούν από διαφορετικές αφετηρίες. Στον 21ο αιώνα, η κινητικότητα του πληθυσμού θα αυξάνει βαθμιαία τόσο στον πραγματικό όσο και στον εικονικό χώρο. Οι επιπτώσεις των μετατροπών αυτών θα είναι εμφανείς τόσο στις σχέσεις των ανθρώπων, όσο και στο χώρο, όπου οι διακρίσεις «αγροτικός» και «αστικός», «πόλη» και «ύπαιθρος», «εσωτερικός» και «εξωτερικός» δεν θα έχουν την ίδια σημασία, αλλά βέβαια ούτε και την ίδια μορφή.

Η έρευνα αυτή λοιπόν, έχει ως στόχο της την μελέτη της ιδιαίτερης αυτής μορφής κατοίκησης. Επιχειρείται μία συνολική προσέγγιση στα εξής πεδία:

 Στις περιπτώσεις που εμφανίζεται ο νομαδικός τρόπος ζωής.

  Στις φορητές κατασκευές που τον συνοδεύουν.

  Στις αρχιτεκτονικές προτάσεις που προκύπτουν.

 

 Όπως είναι φυσικό, σε οποιαδήποτε προσπάθεια ανάλυσης που σχετίζεται με το θέμα της κατοικίας, η έρευνα κατευθύνεται από τρεις βασικούς άξονες:

Το κοινωνικό υπόβαθρο, δηλαδή τη θέση και τη στάση του ανθρώπου πάνω στο ζήτημα.

Το μορφολογικό και κατασκευαστικό πλαίσιο των προς μελέτη κατοικιών αυτών καθ’ αυτών.

Τις αρχιτεκτονικές θέσεις που δια-μορφώνονται, δηλαδή τους σχεδιασμούς που παράγονται μέσα από την σχέση αλληλεπίδρασης των ανθρώπινων τάσεων και των αρχιτεκτονικών προβληματισμών.

 

Έτσι, ο σκελετός αυτής της διάλεξης διαρθρώνεται μέσα σε αυτό το τρίπτυχο αξόνων, ξεκινώντας από την πρωτόλεια  ύπαρξη του νομαδισμού και τα πρώτα κελύφη στέγασής του και καταλήγοντας στο χαρακτήρα και στη σημασία του σαν σύγχρονη εκδοχή κατοίκησης.

 

Επιγραμματικά οι πορείες ανάγνωσης και παρουσίασης του θέματος είναι:

                   Πολιτισμική προσέγγιση. Οι νομαδικές φυλές(χαρακτήρας της κατοίκησής τους) και οι φορητές κατοικίες τους (κατασκευαστική και μορφολογική ανάλυση).

                   Κοινωνική προσέγγιση. «Δυτικοποίηση» του νομαδισμού. Τα πρώτα δείγματα φορητής κατοίκησης, με κυρίαρχο δείγμα το κίνημα των hippies. Οι σύγχρονες εκδοχές κοινωνικού νομαδισμού (μετανάστες, «επαγγελματίες» νομάδες, «νέο- νομάδες», άστεγοι) και τα προκύπτοντα κελύφη κατοίκησης.

                   Αρχιτεκτονική και φορητή κατοικία. Παραδείγματα των πρώτων αρχιτεκτονικών σχεδιασμών της φορητής κατοικίας. Κατάληξη στα κύρια δείγματα σύγχρονων αρχιτεκτονικών μελετών της κινητής κατοίκησης(κατασκευαστική και μορφολογική ανάλυση επιλεγμένων βασικών μοντέλων).

                   Ερωτήματα- Συμπεράσματα. Ποιό είναι το μέλλον του νομαδικού τρόπου ζωής και των φορητών μονάδων κατοίκησης; (ανάλυση παράλληλη με το γενικότερο πλαίσιο των σημερινών κοινωνικών μηχανισμών και αστικών δομών).